Солтүстік Атлантикалық Шарт Ұйымы (НАТО) 1949 жылы 4 сәуірде құрылды.
Бұл ұйым екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Оның негізі Вашингтон шартына сәйкес қаланды.
Шартқа бастапқыда 12 мемлекет қол қойды. НАТО-ның басты мақсаты — мүше елдердің ұжымдық қорғанысын қамтамасыз ету және сыртқы қауіптерден қорғау.
NATO штаб-пәтері
Инициатор мемлекеттері
НАТО-ны құру бастамасын АҚШ пен Ұлыбритания көтерді. Бұл бастамаға Канада, Франция, Бельгия, Нидерланды, Люксембург, Норвегия, Дания, Исландия, Италия және Португалия қосылды. Бастапқы кезеңде НАТО Кеңес Одағының ықтимал шабуылынан Батыс Еуропаны қорғау үшін құрылған.
Құрамына енетін елдер
Бастапқыда 12 мемлекеттен тұратын НАТО-ның қазіргі уақытта 31 мүшесі бар. Соңғы болып қосылған ел — Финляндия (2023 жылы). НАТО-ның мүше елдері:
- Солтүстік Америка: АҚШ, Канада
- Еуропа: Ұлыбритания, Франция, Германия, Италия, Испания, Польша, Румыния, Чехия, Греция, Болгария, Венгрия, Хорватия, Словакия, Словения, Албания, Латвия, Литва, Эстония, Норвегия, Дания, Исландия, Португалия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург, Черногория, Солтүстік Македония, Финляндия.
- Түркия (Еуропа мен Азия арасындағы көпір).
Ұйымның бюджеті
НАТО-ның жылдық бюджеті шамамен $1.2 миллиардты құрайды, бұл ұйымның әкімшілік шығындарын жабуға бағытталады. Сонымен қатар, мүше елдер қорғанысқа өздерінің ішкі бюджеттерінен үлес қосады. АҚШ НАТО-ның әскери шығындарының ең ірі үлесін (шамамен 70%) қамтамасыз етеді. Әр мүше елдің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) кемінде 2%-ын қорғанысқа жұмсау туралы келісім бар.
Өзара әрекеттесу принциптері
НАТО-ның негізгі принципі — ұжымдық қорғаныс. Бұл қағида ұйымның 5-бабында көрсетілген: егер бір мүше елге шабуыл жасалса, оны барлық елдерге жасалған шабуыл деп есептейді. НАТО-ның басқа да маңызды принциптері:
- Шешімдер консенсус арқылы қабылданады;
- Барлық елдер тең құқыққа ие;
- Қорғаныс саясаты бейбітшілікті сақтау мен тұрақтылықты нығайтуға бағытталған.
Ауғанстандағы операциясы
Жарғысы
Вашингтон шарты НАТО-ның құқықтық негізін құрайды. Оның басты баптары:
- Ұжымдық қорғаныс (5-бап);
- Халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу (1-бап);
- Әр мүше елдің әскери әлеуетін нығайту міндеттемесі (3-бап).
Ливияның аспанын жабу кезіндеге операциясы
Құрамындағы елдердің әскер саны бойынша рейтингі
НАТО құрамындағы елдердің әскери әлеуеті әртүрлі. Әскер саны мен әскери техникасы бойынша ең ірі мүше елдер:
- АҚШ: 1.3 миллионнан астам белсенді әскери қызметкер.
- Түркия: 445,000-нан астам әскери күш.
- Франция: 205,000-нан астам.
- Германия: 184,000-нан астам.
- Италия: 170,000-нан астам.
Шағын елдер (мысалы, Исландия) тұрақты армияға ие емес, бірақ НАТО операцияларына өзге тәсілдермен үлес қосады.
Қатынасқан әскери операциялары
НАТО бірнеше ірі әскери операцияларға қатысқан:
- Косово (1999): Сербия мен Косово арасындағы қақтығыстарды тоқтату мақсатында әуе шабуылдары жасалды.
- Ауғанстан (2001-2021): "Тұрақты бостандық" операциясы аясында НАТО Ауғанстанда бейбітшілік орнатуға және терроризмге қарсы күресуге бағытталған миссия жүргізді.
- Ливия (2011): НАТО Ливиядағы азаматтық соғыс кезінде ұшқышсыз аймақ құру және бейбіт тұрғындарды қорғау мақсатында әскери операциялар жүргізді.
- Ирак: Ирак армиясын оқыту және инфрақұрылымын қалпына келтіру жұмыстарына қатысу.
Қорытынды
НАТО — әлемдегі ең ықпалды әскери-саяси альянс. Оның негізгі мақсаты — мүше елдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және халықаралық тұрақтылықты қолдау. НАТО ұжымдық қорғаныс қағидаттарына сүйене отырып, жаһандық қауіптерге қарсы әрекет етуде маңызды рөл атқарады. Ұйымның құрылымындағы өзгерістер мен оның операциялары қазіргі заманның қауіп-қатерлеріне бейімделу қабілетін көрсетеді.
